menu

Świat ciszy

Język czy języki migowe

Od kilku lat obserwujemy w Polsce ożywione zainteresowanie językiem migowym. Stał się on przedmiotem pogłębionych badań naukowych, zarówno lingwistycznych, jak i socjologicznych – m.in. w aspekcie pełnionej przez niego roli kulturotwórczej. Trwają również prace nad ustawą regulującą jego status prawny. Wszystko to ma ogromne znaczenie dla wielu niesłyszących w kraju.
Język migowy jest językiem wizualno przestrzennym wykorzystującym kanał wzrokowy. Pod względem struktury, język migowy zasadniczo nie różni się od języka fonicznego, jakim jest np. język polski. Jednak jego rola znacznie wykracza poza bycie jedynie narzędziem komunikacji. Wpływa on bowiem na sposób postrzegania rzeczywistości, rozumienia świata, a także konstruowania własnej tożsamości i wyrażania siebie.
Początki rozwoju języka migowego – mowa tu o rdzennych językach migowych – są niemożliwe do uchwycenia. Można przypuszczać, że tworzyły się one spontanicznie wszędzie tam, gdzie istniały środowiska ludzi głuchych. Dużą zaś rolę dla kształtowania się narodowego języka migowego odegrały szkoły dla głuchoniemych. Na ziemiach polskich pierwszą taką szkołę założył ks. Jakub Falkowski w 1816 roku i z tego okresu pochodzą najstarsze dane odnoszące się do powstania Polskiego Języka Migowego. Do końca XIX wieku w każdym z istniejących wówczas zaborów, uformował się odrębny dialekt lub język migowy. Po odzyskaniu niepodległości rozpoczęły się – dzięki kontaktom towarzyskim i sportowym – naturalne procesy ujednolicania znaków migowych. Dopełniły je zinstytucjonalizowane prace Komisji Unifikacyjnej, powołanej w 1968 roku przy Polskim Związku Głuchych. Opracowano w ten sposób blisko 5 tysięcy znaków. Dziś w zasadzie można mówić o jednolitym języku migowym, chociaż wiele pojęć nadal bywa określanych dwoma lub kilkoma różnymi znakami, zależnie od regionu.
Podstawę komunikacji w języku migowym stanowią migowe znaki ideograficzne. Przeważnie są one odpowiednikami pojedynczych słów, czasem krótkich zwrotów (idiomów), których nie można przetłumaczyć na język polski za pomocą jednego wyrazu. Dopełnieniem ideografii są znaki daktylograficzne, na które składają się litery alfabetu, liczby i znaki uzupełniające, tj. znaki interpunkcyjne, oznaczenia działań arytmetycznych itp.
Wykonanie znaku wymaga znajomości jego elementów subleksykalnych, które opisywane są poprzez:

  • układ palców dłoni (jednej lub obu, w zależności od tego czy znak jest jednoręczny czy oburęczny),
  • umiejscowienie dłoni względem ciała,
  • pozycję dłoni w przestrzeni,
  • kierunek ruchu,
  • ekspresję mimiczną.

Układ palców dłoni odpowiada znakom polskiego lub międzynarodowego alfabetu palcowego, znakom liczebników głównych albo jest modyfikacją wyżej wymienionych (ilustracje układów znajdują się w dalszej części Leksykonu). Dłoń może być ustawiona na wysokości twarzy, klatki piersiowej lub pasa, w pozycji pionowej – końcami wyprostowanych palców w górę lub w dół, jak też w poziomej lub ukośnie, z dookreśleniem zorientowania grzbietu, wnętrza lub kantu. W znakach oburęcznych określa się również wzajemne położenie rąk w stosunku do siebie.
Zestawienie opisanych parametrów pozwala na skonstruowanie pozycji początkowej znaku, lub – jeśli mamy do czynienia ze znakiem statycznym – wykonanie znaku w całości. Zdecydowaną większość ideogramów stanowią jednak znaki dynamiczne, czyli takie, których integralnym składnikiem jest ruch.
Ruch wykonywany jest w określonym kierunku (np. w dół, w górę, w prawo, do przodu itp.) i w określony sposób (ruch wolniejszy, powtórzony, z energicznym zatrzymaniem itp.). Trajektoria ruchu może obejmować nie tylko przemieszczenie dłoni względem ciała (np. po linii prostej, po łuku), lecz także zmianę pozycji dłoni i układu palców.
Znajomość elementów subleksykalnych jest bardzo ważna dla poprawności wykonania znaków, jak też precyzji przekazu. Osoby uczące się języka migowego powinny mieć świadomość tego, że w przypadku części znaków zmiana nawet jednego z wymienionych parametrów powoduje zmianę znaczenia znaku.
Cechą, o której często mówi się w kontekście części znaków języka migowego, jest ich ikoniczność. Oznacza to podobieństwo znaku do przedmiotu oznaczanego. W przypadku znaków migowych jest ona cechą stopniowalną, są znaki mniej lub bardziej podobne do oznaczanego desygnatu. Ikoniczność znaków wynika z natury modalności wizualno-gestowej; bazuje na wzrokowej percepcji świata osób niesłyszących. Oprócz znaków ikonicznych, język migowy posiada całą gamę znaków arbitralnych. Motywacje słowotwórcze znaków są bardzo różnorodne i często nie ma w nich bezpośredniego lub względnego nawiązania do oznaczanego wyrazu.
Znaki języka migowego mogą być używane według reguł Polskiego Języka Migowego (PJM), bądź Systemu Językowo-Migowego (SJM).
Polski Język Migowy jest językiem naturalnym. Jego powstanie determinowała potrzeba porozumiewania się osób niesłyszących z najbliższymi – słyszącymi lub głuchymi. Jest to język, który dziecko w drodze naturalnej akwizycji otrzymuje od głuchych rodziców bądź rodzica, lub którego uczy się w kontaktach środowiskowych z innymi głuchymi. PJM jest więc podstawowym sposobem komunikowania się osób niesłyszących w kontaktach między sobą.
Naturalny język migowy w znacznym stopniu różni się od Systemu Językowo-Migowego oraz języków fonicznych. Posiada odmienną gramatykę, której charakter określa się jako wizualno-przestrzenny. Mechanizm użycia przestrzeni sprowadza się do lokalizacji znaków migowych w różnych miejscach względem nadawcy i odbiorcy, a także ukierunkowaniu ruchu od jednego do drugiego punktu przestrzennego, zgodnie z przekazywaną treścią. Dlatego też szyk zdania w PJM nie pokrywa się z szykiem zdania w języku polskim. Na pierwszym miejscu w zdaniu pojawiają się często rzeczy ważniejsze lub większe. Dosłowne i jednoczesne tłumaczenie wypowiedzi w PJM na wypowiedź werbalną jest więc trudne, a niekiedy nawet niemożliwe. Mowa ponadto opóźniałaby przekaz manualny. W języku migowym możliwe jest natomiast równoczesne nadanie dwóch znaków lub całego zdania (występuje tzw. symultaniczność). Aby doprecyzować wypowiedź w PJM wykonuje się ruchy artykulacyjne mowy werbalnej oraz ruchy mimiczne ustami, policzkami, językiem itp. W PJM bowiem niezwykle istotne są komponenty niemanualne – czyli poza, mimika, ruchy głowy i tułowia, kontakt wzrokowy, kierunek patrzenia oraz pauzy. Spełniają one nie tylko funkcję ekspresywną (związaną z wyrażaniem stanów emocjonalnych), ale też pełnią funkcję gramatyczną. Sygnały niemanualne mogą również stanowić odpowiednik cech suprasegmentalnych mowy, czyli np. modulacji głosu, intonacji, rytmu oraz tempa mówienia.
Kolejną cechą wyróżniającą język migowy są wyspecjalizowane klasyfikatory. Te niesamodzielne znaki, w połączeniu ze znakiem głównym, wskazują na cechy desygnatu i dokładnie je obrazują (np. kształt, wielkość, lub proces zmiany czy przemieszczanie się).
PJM jest językiem słabo poznanym. Pozostawał w zasadzie poza obszarem zainteresowań polskiego językoznawstwa aż do połowy lat 90-tych XX wieku. Badania, które rozpoczęły się po tym okresie, nie doprowadziły jeszcze do całościowego opracowania jego gramatyki, istnieje już natomiast kilka solidnych studiów cząstkowych (np. prace zespołu badawczego pod kierunkiem prof. Marka Świdzińskiego).
Gesty naturalne i ekspresja twarzy stanowią zintegrowaną część każdego naturalnego języka migowego. Z tego powodu niesłyszący różnych narodowości mają większe szanse na tworzenie wspólnej komunikacji. Wbrew powszechnym opiniom nie istnieje jeden ogólnoświatowy język migowy, lecz wiele języków migowych, a ich obszary funkcjonowania nie zawsze pokrywają się z zasięgami odpowiadających im języków mówionych.
System Językowo-Migowy stanowi próbę połączenia PJM i języka polskiego. Wykorzystuje przekaz dwukanałowy: wzrokowy i słuchowy. Składają się na niego: język mówiony, język migany – czyli znaki o tej samej treści co mowa i przekazywane równolegle z nią oraz środki niewerbalne współuczestniczące w komunikacji. Całość wypowiedzi podporządkowana jest strukturom języka polskiego. Ważna jest więc wyraźna artykulacja mowy, zsynchronizowana z tempem przekazu manualnego. Większość znaków zapożyczona jest z PJM, choć System posiada także własne słownictwo. Mimika służy do wyrażania różnego rodzaju emocji, które odpowiadają treściowo przekazywanym znakom. Końcówki fleksyjne, a także niektóre formanty przekazuje się alfabetem palcowym; istnieją jednak wersje SJM o różnym stopniu dokładności – od precyzyjnego odtwarzania końcówek fleksyjnych, po pomijanie ich w ogóle.
Wiele osób myli określenie System Językowo-Migowy z językiem miganym i używa tych pojęć zamiennie. W rzeczywistości język migany jest częścią Systemu i nie stanowi samodzielnego środka komunikacji.
SJM jest sztucznym sposobem komunikacji. Został stworzony w celu ułatwienia komunikowania się niesłyszących i słyszących, a także jako podstawa metodyki nauczania – obecnie stosuje się go w szkolnictwie niesłyszących w całym kraju. Opisał go prof. Bogdan Szczepankowski w latach sześćdziesiątych minionego stulecia. Posługiwanie się systemem językowo-migowym jest możliwe wśród głuchych, którzy mają dobrze opanowane struktury polszczyzny. Ważną zaletą SJM jest to, że stanowi on pomost między światem słyszących i niesłyszących oraz umożliwia wzajemną wymianę kulturową. Pozwala on także niesłyszącym na dostęp do wiedzy – przyczynia się do zdobycia pojęć przydatnych do rozumienia świata.
W praktyce PJM i SJM funkcjonują obok siebie jako dwa sposoby porozumiewania się, a ich użycie zależy od kontekstu sytuacyjnego i od składu uczestników aktu komunikacji. Naturalnym procesem przy funkcjonowaniu dwóch systemów jest wzajemne przenikanie się. Elementy z jednego języka przechodzą do drugiego, w konsekwencji czego mamy do czynienia z więcej niż dwiema formami komunikacji. Możemy spotkać się z : „czystym PJM”, „czystym SJM” oraz – co najczęstsze - z takimi ich połączeniami, które w różnym stopniu wykorzystują znaki i struktury obu systemów językowych.
Obecnie w naszym kraju trwają pracę nad ustawą, która regulowałaby status prawny języka migowego i która miałaby przyznać społeczności posługującej się nim prawa mniejszości językowo-kulturowej. Projekt ustawy przewiduje uznanie zarówno PJM, jak i SJM za języki urzędowe. Uregulowanie tych kwestii ma pierwszorzędne znaczenie dla wielu osób niesłyszących, pozwoliłoby im bowiem korzystać w pełni z praw obywatelskich. Wejście w życie ustawy przyniosłoby w konsekwencji takie rozwiązania administracyjne, które zapewniałyby im dostęp do szeroko rozumianych informacji, powiadamiania, usług itp. Miałoby także wpływ na zmianę społecznego postrzegania osób niesłyszących, jak również z pewnością zdynamizowałoby rozwój języka migowego.

Anatomia i fizjologia narządu słuchu

Słuch to nic innego jak wrażliwość na fale dźwiękowe pobudzające narząd słuchu, czyli ucho. Dzięki zmysłowi słuchu, a także wzroku mamy zdolność orientacji w otoczeniu oraz możliwość przystosowania się do niego. Jest on odpowiedzialny za rozpoznawanie zjawisk i obiektów, na podstawie wydawanych przez nie dźwięków. Zdrowe ucho, odbiera dźwięki dobiegające z otoczenia w paśmie częstotliwości od 16 do ok. 20 000 Hz o natężeniach od 0 do 120 dB, jest też przystosowane do swobodnego odbioru mowy dźwiękowej zawierającej się w paśmie częstotliwości od ok. 80 do ok. 10 000 Hz o natężeniu zawierającym się w przedziale od 30 do 60 dB (są to warunki typowe do kontaktu komunikacyjnego).
Podstawową funkcją narządu słuchu, z medycznego punktu widzenia, jest odbiór fal akustycznych, następnie przetwarzanie ich, aż po przekazywanie impulsów do ośrodków słuchowych w centralnym układzie nerwowym. Przede wszystkim słuch u człowieka pełni funkcję społeczną, czyli wiąże się ze zdolnością mówienia i słyszenia mowy innych, umożliwia kontakt werbalny z pozostałymi członkami społeczeństwa.
budowa uch środkowegoW budowie narządu słuchu można wyróżnić dwa podstawowe układy, tj. układ przewodzący oraz odbiorczy. W skład pierwszego z nich zalicza się ucho zewnętrzne oraz środkowe. Drugi zaś składa się przede wszystkim z ucha wewnętrznego, nerwu słuchowego oraz dalszych neuronów nerwowej drogi słuchowej.
Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny usznej i zewnętrznego przewodu słuchowego. Przewód słuchowy jest zakończony błoną bębenkową. Ucho zewnętrzne ma za zadanie chwytać oraz kierować fale dźwiękowe przewodem słuchowym zewnętrznym do błony bębenkowej, która stanowi zakończenie tej części narządu słuchu.
Małżowina uszna. Jej głównym zadaniem jest skupianie fali głosowej, a także współdziałanie w lokalizacji źródła dźwięku, co przede wszystkim występuje u zwierząt. Natomiast u człowieka małżowina jest mało ruchoma. Ustalenie kierunku, z którego pochodzi fala dźwiękowa odbywa się na podstawie oceny różnicy czasu, w ciągu którego dochodzi ona do każdego ucha. Oznacza to, iż fala dobiegająca w tym samym czasie do obu uszu, pochodzi ze źródła dźwięków leżących w płaszczyźnie symetrii głowy. W przypadku gdy dźwięk dochodzi z boku jest to jednoznaczne z tym, iż dociera on szybciej do ucha, które leży po stronie źródła sygnału dźwięku.
Przewód słuchowy ma kształt zbliżony do walca. Jego długość nie przekracza ok. 3 cm, a średnica ok. 8 mm. Jest on najtwardszą kością szkieletu, w której znajduje się ucho środkowe i wewnętrzne. Wyścielony jest skórą bogatą w gruczoły łojowe, tzw. woszczek. Głównym zadaniem przewodu słuchowego jest doprowadzenie fal dźwiękowych do błony bębenkowej. Ponadto ochrania ową błonę przed urazami mechanicznymi, ciałami obcymi, a także wysychaniem.
Błona bębenkowa zamykająca przewód słuchowy, będąca elementem ukośnym w stosunku do przewodu słuchowego, ma średnicę ok. 10 mm. Reaguje ona na fale akustyczne o różnej częstotliwości oraz sile, następnie je odtwarza i przekazuje dalej z niezmienioną dokładnością. Zrośnięta jest z rękojeścią pierwszej kosteczki słuchowej, czyli młoteczka, który stanowi już element ucha środkowego.
Ucho środkowe jest niewielką jamką w kości skroniowej o pojemności ok. 1 cm3, która jest wypełniona powietrzem. Ponadto jest ona ograniczona z obu stron: od ucha zewnętrznego – błoną bębenkową, a od wewnętrznego – błoniastą ścianą ucha wewnętrznego z dwoma okienkami (okrągłym i owalnym). Pomiędzy tymi ściankami znajduje się jakby wiszący most, który składa się z 3 małych kosteczek słuchowych, tj. młoteczek, kowadełko i strzemiączko, będących ze sobą połączonych stawami i wiązadełkami. Ucho środkowe jest tzw. transformatorem drgań akustycznych. Układ, na który składają się kosteczki słuchowe, wzmacnia siłę drgań błony bębenkowej aż o 50-60 razy. Ponadto, w przypadku zbyt silnych dźwięków, chronią ucho wewnętrzne przed ich szkodliwym działaniem. Warto zwrócić uwagę na obszar ucha środkowego, który jest połączony z jamą nosowo-gardłową wąskim przewodem – trąbką Eustachiusza. Jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia ucha środkowego do poziomu aktualnego ciśnienia, które jest na zewnątrz. Jest to niezbędny warunek do dokładnego przenoszenia drgań. Niespełnienie tego wymagania powoduje ucisk w uchu oraz subiektywne pogorszenie słyszenia. Trąbka Eustachiusza jest kanałem o długości ok. 3,5-4 cm zamkniętym fizjologiczne, który natomiast uzyskuje chwilową drożność przy połykaniu czy ziewaniu.
Ucho wewnętrzne ma o wiele bardziej złożoną budowę. To właśnie w tej części ucha zawarty jest właściwy receptor słuchowy – ślimak, a także narząd równowagi, czyli błędnik, który jest w postaci przedsionka oraz 3 kanałów półkolistych. Ślimak, który tworzy 2,75 zwoju wokół osi kostnej (wrzeciona), ma ok. 8 mm średnicy i jest wypełniony cieczą. Przewód wewnętrzny ślimaka jest podzielony na dwa kanały: górny i dolny, zwany błoną podstawową. Na tej błonie znajduje się ponad 20 tysięcy komórek rzęskowych tzw. narząd Cortiego, który jest umiejscowiony pomiędzy górnym a dolnym kanałem ślimaka, gdzie dochodzą zakończenia włókien nerwowych, które są składem nerwu słuchowego. Ruchy błony bębenkowej powodują drgania układu kosteczek słuchowych, te z kolei przekazują wzmocnione drgania cieczy w ślimaku, wprawiając ją w ruch. Następnie, drgania cieczy pobudzają komórki rzęskowe, które przetwarzają energię mechaniczną fali dźwiękowej w energię bioelektryczną. Odpowiednie impulsy elektryczne przekazywane są zakończeniom włókien nerwu słuchowego.
Nerw słuchowy składa się z dwóch części: nerwu ślimakowego, który przenosi przetworzone wrażenia słuchowe oraz nerwu przedsionkowego, który przekazuje z narządu równowagi odczucie położenia głowy w przestrzeni. Oba te nerwy składają się z blisko 60 tysięcy włókien, które dochodzą do pnia mózgu, gdzie kończą się w zespole jąder ślimakowych w rdzeniu przedłużonym. Analiza sygnału, rozpoznanie jego treści, a także synteza wrażenia słuchowego odbywa się dopiero w ośrodkach korowych obu półkul mózgowych, które otrzymują impulsy z każdego ślimaka.
Jak wynika z powyższych rozważań, budowa narządu słuchu jest doskonałym przykładem dostosowania struktury do funkcji, którą ma pełnić.

Przyczyny uszkodzenia narządu słuchu

Istnieje wiele czynników, które mają wpływ na zaburzenie sprawnego funkcjonowania narządu słuchu. Główną przyczyną głuchoty, występującej w 40-60% wszystkich przypadków, są czynniki dziedziczne, np. dziedziczenie recesywne – rodzice są nosicielami recesywnego genu głuchoty (rozróżniamy też dziedziczenie dominujące oraz dziedziczenie z chromosomem – X). Do innych przyczyn w okresie prenatalnym zaliczamy zaburzenia rozwojowe płodu, które są spowodowane chorobą wirusową matki, infekcją wewnątrzmaciczną, czy też zatruciem lekami bądź innymi środkami ototoksycznymi. Natomiast do czynników w okresie okołoporodowym należeć będzie wcześniactwo, nieprawidłowy poród, zaburzenia krążeniowe lub oddechowe, uraz poporodowy oraz niewłaściwie stosowana narkoza. Żółtaczka, zakażenia czy też urazy i inne uszkodzenia ototoksyczne będą determinantami okresu poporodowego. Czas niemowlęctwa oraz wczesnego dzieciństwa również niesie ze sobą wiele niebezpieczeństw, do których należy zaliczyć zapalenie opon mózgowych i przewlekłe zapalenie ucha środkowego, toksyczne uszkodzenie nerwu słuchowego w trakcie trwania chorób zakaźnych, takich jak: odra, koklusz, grypa czy świnka. Wyróżnić tutaj trzeba jeszcze stosowanie leków ototoksycznych (chinina, gentamycyna) oraz zaistniałe urazy mechaniczne w obrębie czaszki, a także urazy akustyczne, do których może dojść w trakcie pokazów pirotechnicznych. Ponadto, warto przedstawić czynniki mające wpływ na uszkodzenie słuchu powstałe w okresie późniejszym. Będzie to otoskleroza (choroba kosteczek ucha środkowego), zaburzenia ukrwienia ucha wewnętrznego, choroba Méniere’a (nieprawidłowości w obrębie ucha wewnętrznego). Przyczyną uszkodzeń narządu słuchu może być także praca w hałasie oraz głuchota starcza. Z powyższych rozważań nasuwa się wniosek, iż wszystkie wymienione przyczyny powodujące ograniczenie percepcji słuchowej można podzielić na trzy podstawowe grupy. Będzie to głuchota dziedziczna, wrodzona bądź też nabyta.

Klasyfikacja uszkodzeń słuchu

Istnieje wiele typologii uszkodzeń narządu słuchu. Możemy wyróżnić m.in. klasyfikację zależną od czasu wystąpienia wady. Zaliczyć tutaj należy:
głuchotę prelingwalną, gdy uszkodzenie słuchu wystąpiło przed okresem nabycia mowy ustnej (ok. 2-3 roku życia),
głuchotę interlingwalną, gdy dziecko zaczęło się uczyć mowy, ale nie opanowało jeszcze całego systemu symboli słownych i związków międzywyrazowych, które tworzą strukturę gramatyczna języka (ok. 3-5 roku życia),
głuchotę postlingwalną, gdy uszkodzenie słuchu nastąpiło po opanowaniu mowy (po 5 roku życia).
Wadę słuchu możemy pogrupować również biorąc pod uwagę miejsce uszkodzenia drogi słuchowej. Utrata sprawności w obrębie części przewodzeniowej, czyli ucha zewnętrznego i środkowego, może powodować wadę stopnia lekkiego bądź umiarkowanego. Uszkodzenie części odbiorczej narządu słuchu (ucha wewnętrznego, nerwu słuchowego oraz centralnej części drogi słuchowej) powoduje istotne zmiany jakości słyszenia. W tym przypadku wada może być stopnia lekkiego, ale również i głębokiego. Powoduje to zmniejszenie możliwości słyszenia dźwięków oraz zmianę ich widma akustycznego.
Podczas uszkodzenia ucha wewnętrznego może także dojść do nieprawidłowego funkcjonowania narządu równowagi. Może prowadzić to do stopniowego kształtowania się zastępczego poczucia równowagi, które będzie oparte na wzroku. Typowym objawem tego zaburzenia jest brak możliwości lub trudność z zachowaniem pozycji pionowej przy niezbyt dobrym oświetleniu, np. w przyciemnionych pomieszczeniach. Ponadto uszkodzenie narządu równowagi może prowadzić do okresowych zawrotów głowy.
Najbardziej powszechną klasyfikacją, uznawaną przez środowisko dorosłych z ograniczoną percepcją słuchową, jest typologia wyróżniająca osoby: słabosłyszące, które mają problemy ze zrozumieniem mowy bez zastosowania aparatów słuchowych, jednakże rozumiejących ją drogą słuchową w sprzyjających warunkach z zastosowaniem aparatów lub bez nich, głuche, które bez pomocy wzroku nie są w stanie zrozumieć mowy, nawet przy zastosowaniu aparatów wzmacniających słuch, a które mają ukształtowaną mowę czynną, głuchonieme, które na skutek głuchoty nie są w stanie w ogóle rozumieć mowy i się nią posługiwać.

określenie ubytku słuchu w decybelach

Konsekwencje uszkodzeń słuchu

Ograniczenie percepcji słuchowej, bądź też jej całkowity brak (głuchota), nie powoduje upośledzenia sprawności fizycznej ani umysłowej człowieka. Przede wszystkim utrudnia kontakty społeczne, co prowadzi do wyizolowania osoby niepełnosprawnej ze środowiska. Ponadto osoba z uszkodzonym słuchem ma ograniczone doświadczanie rzeczywistości poprzez docieranie do kory mózgowej mniejszej ilości bodźców, co z kolei powoduje jej powolniejsze funkcjonowanie. Odbierane przez dziecko głuche impulsy wzrokowe, słuchowe, węchowe oraz dotykowe nie są łączone z ich nazwą. Takie dziecko bardzo często nie rozumie znaczenia i związku danych słów. Na domiar tego, osoba niesłysząca nie ma rozwiniętych takich operacji myślowych jak abstrahowanie, klasyfikacja czy też uogólnianie. Nie następuje kojarzenie symbolu dźwiękowego z pojęciem. Rozwój poznawczy dziecka z uszkodzonym słuchem opiera się przede wszystkim na poznawaniu konkretno-obrazowym, a nie, jak u dzieci pełnosprawnych, na logiczno-pojęciowym.
Poznawanie świata i otaczającej rzeczywistości przez osoby z ograniczoną sprawnością słuchową opiera się przede wszystkim na wrażeniach wzrokowych. Nie jest to jednoznaczne z tym, iż jednostki te mają lepiej rozwinięty zmysł wzroku i zastępują nim brak słuchu. Występuje tutaj zjawisko kompensacji sensorycznej, które polega na powstawaniu zastępczych układów strukturalnych, ułatwiających współdziałanie wszystkich pozostałych sprawnych analizatorów, które mają za zadanie wszechstronne poznawanie otaczającego świata. Wśród osób niesłyszących najciekawszym i najistotniejszym elementem kompensacji jest wzrokowa i wzrokowo-słuchowa percepcja wypowiedzi słownych, która powszechnie nazywana jest odczytywaniem z ust. Dzięki temu możliwe jest rozumienie mowy, która niekiedy może być nieadekwatna do rzeczywiście wypowiadanego słowa. Jest to spowodowane tym, iż nie wszystkie głoski mają zewnętrzny układ artykulacji. W procesie poznawczym każdego człowieka bardzo ważną rolę pełnią spostrzeżenia, W przypadku osób niesłyszących mogą one być niepełne, co z kolei prowadzi do niezrozumienia i fałszywej interpretacji obserwowanej rzeczywistości. Za pomocą spostrzeżeń w umyśle powstają wyobrażenia na dany temat, problem czy przedmiot. Niedokładność tych obserwacji u osób głuchych powoduje brak lub nieprecyzyjność wyobrażeń.
Niezmiernie istotne w procesie poznawczym osób z uszkodzonym słuchem są wrażenia dotykowo-wibracyjne. Dzięki nim niesłyszący są w stanie z dużą dokładnością oraz precyzją określić położenie, a także siłę źródła powstających drgań. Przykładem ilustrującym owe wrażenia może być odbiór rytmu muzyki poprzez drgania podłogi w pomieszczeniu, czy też odbiór dźwięków gitary za pomocą położonych dłoni na pudle rezonansowym.
W życiu codziennym i sprawnym funkcjonowaniu osób z uszkodzonym słuchem bardzo ważny, oprócz sfery poznawczej, jest aspekt emocjonalno-społeczny, który u tych jednostek jest ograniczony przez brak mowy będącej w ścisłym związku z życiem uczuciowym. Niesłyszący swoje emocje uzewnętrzniają poprzez ruch i działanie w stosunku do rodziny, przyjaciół,
dalszego otoczenia, a także do zwierząt i całej przyrody. Głusi, którzy opanowali mowę, będą w stanie jedynie „sucho”, bez wyrażania emocji tonacją głosu, informować o swoich przeżyciach czy odczuciach. Natomiast poprzez nagłe wybuchy gniewu czy agresji, dzieci z uszkodzonym słuchem pragną wyłącznie zwrócić na siebie uwagę, a także wyrazić swój ból i cierpienie spowodowane brakiem kontaktu z otoczeniem.

Pomimo wielu przeszkód na drodze poznawczej czy emocjonalno-społecznej możliwe jest sprawne funkcjonowanie osób
niesłyszących w społeczności pełnosprawnych. Sposobność ku temu daje nauka języka migowego przez osoby słyszące. Należy pamiętać, iż „każdy człowiek zdrowy, głuchy, niewidomy, słabo widzący, niedostosowany społecznie, inwalida ruchu ma prawo do: opieki, wychowania, pobierania nauki i życia w społeczeństwie” (preambuła do Międzynarodowej Konwencji Praw Człowieka).


Opracowanie:
Dorota Grądalska
Liwia Cholewińska

o leksykonie języka migowego | zobacz fragment | zamówienia | regulamin | zawartość leksykonu | pliki do pobrania | kontakt | konkurs